‘Zelling – Kwaliteitsvol en groen plan aan de Hollandse IJssel’

Door André Houtman van Houtman + Sander landschapsarchitectuur

“Zelling maakt onderdeel uit van het project ‘Hollandsche IJssel, schoner, mooier”

“As je ’t mij vraagt is ’t net as met m’n mesthoop. As je d’r in ga roere gaat-‘ie stinke. Ze kenne ’t veel beter late zitte. Wie weet wat er allemaal uitkomt”

Het was aan het begin van deze eeuw een van de reacties van ondernemers in de nabijheid van de vele Zellingen aan de Hollandse IJssel op het aangekondigde saneringsplan. De Hollandse IJssel was ooit een van de meest vervuilde rivieren van Europa. De vele zellingen, ondiepe stroken grond tussen de vaargeul en dijk, waren zware milieuvervuilde plekken.

De voormalige bedrijfslocatie Zelling Onderneming in Nieuwerkerk aan den IJssel wordt nu getransformeerd tot een bijzonder woon- en verblijfsgebied, aldus André Houtman. De nieuwe wijk ligt op een markant punt aan de Hollandsche IJssel en wordt toekomstbestendig, zonder gas en energieneutraal, ontwikkeld. Het plan bestaat uit een mix van grondgebonden woningen en een appartementengebouw, allemaal met een vrij uitzicht over de Hollandsche IJssel. Langs deze rivier komt een openbaar toegankelijk uitkijkpunt en worden tevens wandelpaden aangelegd. Aan de dijkzijde wordt ruimte gecreëerd voor een royaal en publiek toegankelijk park.

Het project maakt onderdeel uit van het project ‘Hollandsche IJssel, schoner, mooier’, met als doel om de Hollandsche IJssel en omgeving kwalitatief te verbeteren. In dit project is de rivier gebaggerd en gesaneerd. Meerdere zellingen zijn opgeknapt of herontwikkeld.

“Toegankelijk en groen woonmilieu.”

Stedenbouwkundige strategie

Al geruime tijd lag er een stedenbouwkundig masterplan voor de Zelling locatie in Nieuwerkerk aan de IJssel, maar tot een werkelijke ontwikkeling kwam het nog niet. De ruimtelijke en ecologische kansen lagen voor het oprapen, maar de technische, milieukundige en financiële valkuilen lagen op de loer. In 2017 is een grote stap gezet met het ontwikkelplan dat nu gerealiseerd gaat worden. Door de woningbouw allemaal op een eersterangs plaats aan de IJssel te positioneren, ontstond er ruimte voor de ontwikkeling van een grotendeels openbaar toegankelijk en groen woonmilieu. Hoogteverschillen tussen de IJssel en de waterkerende dijk werden optimaal ingezet om bijzondere overgangen tussen private en openbare ruimte te creëren en bijzondere landschappelijke gradiënten te maken. Tevens gaven zij aanleiding tot de ontwikkeling van bijzondere woning typologieën: panorama villa’s, split levelwoningen en appartementen.

“Een bijzonder ontwerp waarbij de kwaliteit van de leefomgeving voor mens en dier, voor bewoner en bezoeker, steeds bovenaan heeft gestaan.”

Hier hoort eigenlijk een titel.

De dwarsdoorsnede van het stedenbouwkundig ontwerp is interessant. Doordat het ontwikkelgebied in zijn geheel buitendijks gelegen is, is er sprake van veel hoogteverschil tussen de Hollandse IJssel en de hoger gelegen waterkerende dijk. Technisch gezien is de ontwikkeling een uitdaging: de waterkerende dijk mag niet inboeten aan stabiliteit en de ligging in de buitenbocht van de rivier levert een potentieel gevaar op voor aanvaring van vrachtschepen. De aanwezigheid van de nabij gelegen korenmolen De Windlust zorgt voor een beperking van bouwhoogte. Maar juist deze uitdagingen hebben geleid tot een bijzonder ontwerp waarbij de kwaliteit van de leefomgeving voor mens en dier, voor bewoner en bezoeker, steeds bovenaan heeft gestaan.

“Hier hoort nog een kleine quote.”

Biodiversiteit in optima forma

In een plangebied dat in het verleden geteisterd werd door zware milieubelastende activiteiten, ligt het creëren van een grote biodiversiteit niet zo voor de hand. Het saneren van de grond heeft al zoveel milieuwinst opgeleverd, dat de aandacht voor het creëren van een leefomgeving met veel biodiversiteit al snel dreigt te verslappen. Maar dat is bij deze Zelling locatie niet gebeurd.

De basis hiervoor is gelegd in de stedenbouwkundige structuur en de technische randvoorwaarden van het plangebied. De ingewikkelde ondergrond maakte dat de bouwkundige positionering van een lang lint aan de IJssel voor de hand lag. Hierdoor kan er bouwkundig en landschappelijk een zeer bijzondere ‘doorsnede’ van het buitendijkse profiel worden ontworpen en gerealiseerd. Dit profiel strekt zich uit van de vooroevers in de IJssel tot aan de hoofdontsluiting over de dijk.

“Het creëren van een leefomgeving met veel biodiversiteit dreigt te verslappen. Maar dat is bij deze Zelling locatie niet gebeurd.”

Vooroever en damwand

Om te voorkomen dat er bij een stuurloos geraakt schip een te groot aanvaringsrisico zou ontstaan, wordt er een damwand geplaatst tussen de IJssel en de nieuwe woonwijk. Door deze damwand aan de waterzijde van een steenstorting te voorzien, kunnen zich aan de oever houtachtige gewassen ontwikkelen, die ruimte bieden aan diverse vogels en andere diersoorten. Tevens zorgt de storting ervoor dat er meer paaigelegenheid komt voor vissen. De peilfluctuatie in de IJssel zorgt voor de nodig dynamiek in deze zone.

“De combinatie van laag en hoog groen en de holtes in de schanskorfwand maken het een waar walhalla voor vogels en insecten.”

Openbare wandelroute

Tussen de damwand en de woningen komt een openbare wandelroute met een uitkijkpunt over de IJssel. Het wandelpad wordt onverlicht en halfverhard uitgevoerd en zorgt zo voor een zo laag mogelijke milieubelasting. Aan de ene kant van het pad ligt de laag gelegen IJssel, aan de andere kant liggen de hoger gelegen tuinen van de split-levelwoningen. Het hoogteverschil wordt opgevangen middels een schanskorf en een rijke beplantingszone met bodembedekkers, heesters en klimplanten. Het sortiment is afgestemd op de breedte van de plantstrook en de hoeveelheid zonneschijn en zal jaarrond een veranderend beeld opleveren. De combinatie van laag en hoog groen en de holtes in de schanskorfwand maken het een waar walhalla voor vogels en insecten.

“De gekozen groei- en bloeihoogte leveren een hoge biodiversiteit op.”

Woningen

De meeste woningen krijgen bescheiden tuinen, waardoor er veel ruimte is voor een collectief park en openbare wandelroutes. Er is een actief vergroeningsplan opgesteld voor de private inrichting van de percelen. Bewoners kunnen zelf een keuze maken uit het sortiment dat bij de realisatie van de woning wordt aangebracht: klimplanten tegen de gevel, nestkastjes in de schanskorfwand en een ‘huisheesters’ bij de voordeur. Door bewoners een keuze te laten maken worden het draagvlak voor instandhouding en de diversiteit vergroot.

Ontsluiting en parkeerstraat

Ontsluiting voor autoverkeer en de benodigde parkeergelegenheid zijn noodzakelijk voor een goed functionerende woonomgeving op deze (dorpse) locatie. Er is bewust voor gekozen om geen doorgaande autoverbinding te maken door het plangebied. De voetganger kan zich wel door het gehele plangebied bewegen en is daardoor de hoofdgebruiker. De ontsluiting is daarom vormgegeven als een erf: er zijn geen aparte voetpaden, de auto is te gast. Het parkeren in de openbare ruimte vindt plaats op graskeien waardoor er minder verhard oppervlak ontstaat. Door extra groen toe te voegen in de wijk, wordt hittestress verminderd.

Park

Tussen de dijkontsluiting en de buurtontsluiting wordt een boomrijk en plantenrijk park aangelegd. De boomhoogte wordt op een aantal locaties bepaald door een hoogtebeperking in verband met de Molenbiotoop. Maar die beperking wordt omgezet in een kans voor een grote diversiteit aan soorten: hoogstam, meerstammig, rijk bloeiend, vruchtdragend of soms zelfs wintergroene bomen. Langs de dijk wordt het bloemrijke grasland doorgezet, aangevuld met verwilderbare bollen en knollen. Een speelveld voor jonge kinderen, een uitbundige bloeiende vaste plantentuin en hagen maken het park compleet. De gradiënten die ontstaan door de verschillende soorten maaibeheer en door de gekozen groei- en bloeihoogte leveren een hoge biodiversiteit op gedurende een groot deel van het seizoen.

Het is maar goed dat men flink in deze Zelling is gaan roeren. En ja, het heeft vast wel even gestonken, maar we weten inmiddels wat er allemaal voor moois uit voorkomt. Een zwaar milieubelastende locatie wordt een heerlijke plek om te vertoeven, voor zowel mens als dier. En dat op slechts tien minuten varen van de Erasmusbrug…

HOUTMAN+SANDER landschapsarchitectuur is gevestigd in Den Dungen, in het Groene Woud van Noord-Brabant. Het bureau heeft al sinds haar oprichting in 2006 een rode ‘s’ in het woord landschapsarchitectuur staan, waarmee zij stedenbouw als een bijzondere verbinding tussen landschap en architectuur beschouwt. Het bureau werkt veel samen met architecten aan bijzondere stedenbouwkundige ontwerpopgaven en aan ontwerpen voor de openbare ruimte. Schrijver André Houtman zal in de ontwerpprocessen nooit zijn achtergrond als vakbekwaam hovenier en landschapsarchitect verloochenen en ziet zich in die processen graag als ‘tuinman met rode vingers’.

Ontdek Zelling

nieuwbouwzelling.nl